O'zb  
 

Oxirgi sonda



Ko'p o'qilgan maqolalar



Dolzarb mavzu



Maqolalar arxivi

«    Yanvar 2021   
Du Se Cho Pa Ju Sha Ya
28 29 30 31 1 2 3
4 5 6 7 8 9 10
11 12 13 14 15 16 17
18 19 20 21 22 23 24
25 26 27 28 29 30 31
25.11.2020

STATISTIKA NIMA DEGANI

va u nimalarga xizmat qiladi?

Statistika ijtimoiy, iqtisodiy hayotning bir bo‘lagidir. Jamiyat va davlatlardagi barcha ozgarishlarni statistika orqali anglash mumkin. Statistika – bu lotincha sozdan olingan bolib, “status” vaziyat ma’nosini anglatib, malumot yigish, tartiblash, tahlillash, sharhlash va korsatishga bagishlangan matematika sohasidir. Binobarin, qadimgi davlatlar — Misr, Xitoy, Qadimgi Yunonistonda aholi va uning tarkibi, fuqarolarning mulkiy holati, chorva mollari, yerlar soni va boshqalar togrisidagi malumotlar zarur bolib, bu statistik amaliyotga asos yaratdi.

Statistika fan sifatida XVII asrning ikkinchi yarmidan rivojlana boshladi, yani Yevropada ikkita asosiy maktab paydo boldi: Angliyada statistika matematik maktabi, Germaniyada tavsiflovchi statistika maktabi. Fan sifatida esa 17-asr oxirida ingliz iqtisodchi olimi U. Petti tomonidan asos solindi.

Hozirgi vaqtda statistika atamasi asosan uchta manoda ishlatilmoqda. Birinchidan, statistika amaliy faoliyatning bir bolagi sifatida tushuniladi, uning maqsadi ijtimoiy hayotning turli xil hodisalari togrisida ommaviy malumotlarni yigish, qayta ishlash, tahlil qilish va nashr etishdir. Har bir mintaqada va davlatlarda aholining soni hamda tarkibi togrisida malumotlar toplanadi, korxonalar va tashkilotlar hisobga olinadi, ishlab chiqarish va sotish hajmi togrisida malumotlar yigib boriladi. Ushbu sohani tartibga solishda vakolatli davlat organi belgilanadi.

Ikkinchidan, statistika bu ijtimoiy hodisalarning malum bir sohasini tavsiflash yoki indikatorning hududiy taqsimlanishiga xizmat qiladigan, davriy nashrlarda, malumotnomalarda va toplamlarda nashr etilgan raqamli materiallar. Masalan, Toshkent shahrida benzin narxining dinamikasi 2019 yilning ikkinchi yarmi holati boyicha.

Uchinchidan, statistika bilimlarning bir bolagi, keng manoda, tasodifiy katta hodisalar va jarayonlarning kuzatish natijalarini toplash, tizimlashtirish, tahlil qilish, izohlash va namoyish qilish usullarini ishlab chiqadigan maxsus ilmiy fan deb ataladi. Masalan, Ozbekiston Respublikasi viloyatlarida mehnat resurslari sifati va iqtisodiy osish ortasidagi bogliqlikni organadi.

Songgi yillarda mamlakatimizda iqtisodiy va ijtimoiy sohalarda katta ozgarishlar amalga oshirilmoqda, jumladan, statistika sohasida ham. Ushbu sohaning faoliyati natijasida mamlakatning iqtisodiy, ijtimoiy va demografik korsatkichlarini oz vaqtida elon qilib borish hamda statistik natijalarning shaffofligi va xolisligi taminlanmoqda.

Ushbu soha faoliyatining huquqiy asoslari quyidagilardan iborat:

Ozbekiston Respublikasining Davlat statistikasi togrisidagi, Aholini royxatga olish togrisidagi qonunlari.

Ozbekiston Respublikasi Prezidentining 2019 yil 5 fevralda «Ozbekiston Respublikasida 2022 yilda aholini royxatga olishni otkazish konsepsiyasini tasdiqlash togrisida»gi PF-5655-son Farmoni.

Ozbekiston Respublikasi Prezidentining 2019 yil 9 apreldagi Davlat boshqaruvining ochiqligi va shaffofligini taminlash hamda mamlakatning statistika salohiyatini oshirish yuzasidan qoshimcha chora-tadbirlar togrisidagi PQ-4273-son, 2020 yil 3 avgustdagi Ozbekiston Respublikasining milliy statistika tizimini yanada takomillashtirish va rivojlantirish chora-tadbirlari togrisidagi PQ-4697-son qarorlari.

Ozbekiston Respublikasi Prezidentining 2020 yil 3 avgustdagi PQ-4796-sonli qarori bilan milliy statistika tizimini takomillashtirishning ustuvor yonalishlari belgilab berildi. Jumladan, statistika organlarini talab yuqori bolgan, sifatli va ishonchli malumotlarni shakllantirishga, statistika malumotlarining shaffofligi va oshkoraligini oshirishga qaratilgan professional mustaqil xizmatga aylantirish; ilgor axborot-kommunikatsiya texnologiyalaridan keng foydalangan holda statistika axborotlarini yigish, qayta ishlash, tahlil qilish, nashr etish va saqlash boyicha yaxlit tizimni tashkil etish; rasmiy statistikani ishlab chiqarish, tarqatish va muvofiqlashtirish maqsadida mamlakatning butun milliy statistika tizimi doirasida qollaniladigan uslubiy asoslar va boshqaruv tamoyillarini takomillashtirish; davlat statistika organlari xodimlarining kasbiy darajasini oshirish, ilmiy tadqiqotlarni olib borish hamda kelgusida amaliyotda qollash uchun ilgor statistika usullari va texnologiyalari, jumladan, ochiq malumotlar sohasida innovatsion ishlanmalarni ishlab chiqish.

Shu bilan birga, bugungi kunda statistika idoralarining oldida aholini royxatga olishdek masuliyatli vazifa turibdi. Ushbu jarayonlarni yuksak darajada otkazish va asosiy maqsad Ozbekistonda aholi tarkibining holati va rivojlanish dinamikasi haqida mamlakatni sotsial-iqtisodiy va ijtimoiy-siyosiy rivojlantirish sohasidagi davlat siyosatining ustuvor yonalishlarini belgilash va amalga oshirish uchun zarur bolgan ishonchli va xolis axborotni olishdan iboratdir.

Shuni alohida takidlash lozimki, aholini royxatga olishning asosiy prinsiplariga davriylik, umumiylik va bir paytdalik, royxatga olishning yakka tartibdaligi, shaxsga doir malumotlarning maxfiyligi, aholini royxatga olishni boshqarishning markazlashtirilganligini oz ichiga oladi.

Ozbekiston Respublikasining Aholini royxatga olish togrisidagi qonuniga kora, aholini royxatga olish 10 yilda eng kamida bir marta amalga oshiriladi.

Aholini royxatga olishning yagona belgilangan sanasida shaxsga doir malumotlarni barcha respondentlardan yigish Ozbekiston Respublikasining butun hududida yoki uning muayyan hududlarida bir paytning ozida amalga oshiriladi.

Ozbekiston Respublikasi Davlat statistika qomitasi aholini royxatga olish sohasidagi maxsus vakolatli davlat organi hisoblanib, quyidagilarni amalga oshiradi. Ularga royxatga olish hujjatlari shakllarini, royxatga oluvchi xodimlar guvohnomasi shaklini ishlab chiqish va tasdiqlash, aholini royxatga olish dasturi va royxatga olish varagining shakllarini ishlab chiqish, royxatga olish varaqlari tayyorlanishini va hududlarga yetkazilishini taminlash, aholini royxatga olishni otkazish togrisida aholini xabardor qilishga doir ishlarni muvofiqlashtirish, royxatga oluvchi xodimlarni tanlab olish va oqitish tartibini, shuningdek, shaxsga doir malumotlarga ishlov berish tartibini belgilash va ularga ishlov berishni amalga oshirish, royxatga olish varaqlari va boshqa royxatga olish hujjatlarining saqlanishi (jumladan, vaqtincha saqlanishi), yoq qilinishi tartibini belgilash, royxatga olish varaqlari hamda boshqa aholini royxatga olish hujjatlarini saqlash va yoq qilishni taminlaydi.

Aholini royxatga olishni otkazish sanasida chaqiruv asosida muddatli harbiy xizmatni otayotgan harbiy xizmatchilar bolgan, shuningdek, kontrakt boyicha harbiy xizmatga jalb etilgan harbiy xizmatchilar va ularning yopiq hududlarda yashayotgan oila azosi bolgan respondentlar haqidagi shaxsga doir malumotlarni yigish harbiy qism komandiri yoki u vakolat bergan shaxs tomonidan amalga oshiriladi.

Aholini royxatga olishni otkazish sanasida: bolalar internatlarida, tarbiya muassasalarida, Bolalar shaharchalarida, ijtimoiy muassasalarda, diniy muassasalarda, shifoxonalarda va boshqa sogliqni saqlash tashkilotlarida, zoravonlikdan jabrlangan shaxslarni reabilitatsiya qilish va moslashtirish hamda oz joniga qasd qilishning oldini olish markazlarida, qamoqda saqlash joylarida, tergov hibsxonasida, axloq tuzatish muassasalarida va maxsus muassasalarda yashayotgan (bolgan) respondentlar togrisidagi shaxsga doir malumotlarni yigish ushbu qismda nazarda tutilgan muassasalar hamda tashkilotlar mamuriyatlari tomonidan amalga oshiriladi.

Ozbekiston Respublikasining diplomatik vakolatxonalari va konsullik muassasalari, shuningdek, Ozbekiston Respublikasining xalqaro tashkilotlar huzuridagi vakolatxonalari xodimlari bolgan Ozbekiston Respublikasi fuqarolari hamda ularning ozi bilan birga bolgan oila azolari, jumladan, Ozbekiston Respublikasi Tashqi ishlar vazirligi tomonidan xalqaro hukumatlararo tashkilotlardagi kvotalangan lavozimlarga yuborilgan fuqarolar Ozbekiston Respublikasi Tashqi ishlar vazirligi tomonidan royxatga olinishi lozim.

Shaxsga doir malumotlarni yigish va ularga ishlov berish natijasida shakllantirilgan yigma statistik axborot aholini royxatga olishning yakuniy malumotlaridir.

Aholining demografik va ijtimoiy-iqtisodiy holatining asosiy korsatkichlarini tavsiflovchi yakuniy malumotlar jismoniy va yuridik shaxslar uchun ochiqdir hamda ular ommaviy axborot vositalarida elon qilinadi va maxsus vakolatli davlat organining rasmiy veb-saytiga joylashtiriladi.

Yuqoridagilardan kelib chiqqan holda xulosa qilib shuni aytish mumkinki, statistika sohasi jamiyat va davlatning iqtisodiy ustunlaridan biri bolib, Ozbekistonning xalqaro hamjamiyatda hamda xalqaro reytinglarda oz orniga ega bolishiga xizmat qiladi.

Qodirbek MUSAYeV,

Davlat statistika qomitasi

yuridik bolimi boshligi, huquqshunos,

Sherzod AXUNOV,

bosh yuristkonsul.


Fikr va mulohazalar

Spam bot protection (CAPTCHA)

Songgi yangiliklar: